Nieuwe editie deel I+II

Misjna

היה קורא בתורה והגיע זמן המקרא

Was iemand bezig in de Tora[1] (één van de drie secties[2] van het sjema) te lezen[i] en de tijd van datgene wat hij las was aangebroken[3]

אם כוון לבו יצא

dan heeft hij zijn plicht vervuld, indien hij op het lezen hiervan geconcentreerd[4] was.

בפרקים שואל מפני הכבוד

Indien (men het sjema aan het lezen is en) men tussen[5] de secties (van het sjema is aangekomen met lezen) dan mag men wegens eerbied[6] iemand groeten[7]

ומשיב

en iemands groet beantwoorden[ii] (ongeacht uit eerbied of uit vrees)[8],

ובאמצע

maar is men in het midden[9]

שואל מפני היראה

dan mag men uit vrees[10] iemand groeten[11]

ומשיב דברי ר’ מאיר

en diens groet beantwoorden volgens Rabbi Meïr[12].

ר’ יהודה אומר

Rabbi Jehoeda[13] zegt:

באמצע

midden (in een sectie)

שואל מפני היראה

mag men wegens vrees iemand naar zijn welstand vragen

ומשיב מפני הכבוד

en mag men diens groet beantwoorden uit eerbied,

ובפרקים

maar is men tussen (de secties met lezen aangekomen)

שואל מפני הכבוד

dan mag men naar iemands welstand vragen uit eerbied

ומשיב שלום לכל אדם

en ieders groet beantwoorden.

אלו הן בין הפרקים

Dit zijn zij (respectievelijk de rustpunten) tussen de secties:

בין ברכה ראשונה

tussen de eerste beracha (zegenspreuk)

לשניה

en de tweede,

בין שניה

tussen de tweede (beracha)

לשמע

(en) het sjema,

בין שמע לוהיה אם שמוע

tussen het sjema en “en het zal zijn indien je zult luisteren”,

בין והיה אם שמוע לויאמר

tussen “en het zal zijn indien je zult luisteren” en “toen sprak”

בין ויאמר לאמת ויציב

en tussen “toen sprak” en[14] “waar en vaststaand”. [iii]

ר’ יהודה אומר בין ויאמר לאמת ויציב לא יפסיק

Rabbi Jehoeda zei tussen “toen sprak” en “waar en vaststaand” mag men niet pauzeren.

אמר ר’ יהושע בן קרחה

Rabbi Jehosjoea ben Korcha zei:

למה קדמה פרשת שמע לוהיה אם שמוע

waarom gaat de sectie van het sjema vooraf aan dat van “het zal zijn indien je zult luisteren”?

כדי שיקבל עליו עול מלכות שמים תחלה

Opdat men allereerst het hemelse juk[15] op zich moet nemen

ואחר כך מקבל עליו עול מצות

en vervolgens moet men het juk van de ge- en verboden op zich nemen.

והיה אם שמוע לויאמר

En (waarom is de sectie) “en indien je zult luisteren” voor (de sectie) “toen sprak”?

שוהיה אם שמוע

Omdat de sectie van “en indien je[16] zult luisteren”

נוהג בין ביום ובין בלילה

betrekking heeft (wat de ge- en verboden betreft) zowel op de dag als op de avond[17]

ויאמר

(en de sectie) “toen sprak”[iv]

אינו נוהג אלא ביום בלבד

heeft slechts alleen betrekking op de dag.[18]

גמ΄

Gemara

ש”מ מצות צריכות כוונה

Leer hieruit (uit de voorafgaande Misjna) dat mitsvot, (de ge- en verboden) uitgevoerd[19] moeten worden met kavana, intentie.[v]

מאי אם כוון לבו

Wat is de betekenis van “indien men zich concentreert”?[20]

לקרות

(Het betekent men moet de tekst) lezen.[21]

לקרות

Lezen?

והא קא קרי

Maar in de Misjna wordt juist gesproken over lezen (van de passage van het sjema)![22]

בקורא להגיה

(Nee, de Misjna spreekt eigenlijk over iemand die beroepsmatig de Tora schrijft, een sofeer die beroepsmatig de tekst die hij zojuist heeft neergeschreven, hardop leest.) Door hardop te lezen controleert hij (de door hem opgeschreven tekst of hij geen fout heeft gemaakt met het opschrijven). (Dus er is in dit geval geen sprake van intentie om de mitsva van het lezen van het sjema te vervullen).[23]

ת”ר

Onze Rabbijnen hebben in een baraita geleerd:

ק”ש ככתבה דברי רבי

het reciteren van het sjema moet geschieden zoals het geschreven is[24][vi], althans volgens[25] de woorden van Rebbi[26].

וחכ”א בכל לשון

Maar de (andere) geleerden zeggen: (het mag) in iedere taal[27].

מ”ט דרבי

Wat is de argumentatie van Rebbi?

אמר קרא

Omdat (in) de Tora (de pasoek, het vers) zegt:

והיו[28]

“en de(ze woorden) zullen zijn”,

בהויתן יהו

(dit wil zeggen:) zij (deze woorden) zullen altijd zijn zoals ze (nu) zijn (namelijk: in de Hebreeuwse letters geschreven en in Hebreeuwse woorden uitgesproken).

ורבנן מאי טעמייהו

Wat is de argumentatie van de geleerden?

אמר קרא

Omdat (in) de Tora (het vers) zegt:

שמע בכל לשון שאתה שומע

(beginnend met de woorden) hoor[29], sjema, שמע[30] (dit wil zeggen:) in iedere taal die je begrijpt.

ולרבי נמי הא כתיב שמע

Maar deze betekenis van het vers (dat begint met de woorden) sjema (in de zin van begrijpen) zou Rebbi ook (kunnen geven).

ההוא מבעי ליה

Maar hij (Rebbi) zou je als antwoord geven

השמע לאזניך מה שאתה מוציא מפיך

(dat het woord sjema betekent:) laat je oren horen wat uit je mond komt[31].

ורבנן סברי להו כמאן דאמר

En de geleerden delen de mening van diegene die zegt

לא השמיע לאזנו יצא

dat ook al heeft men niet zijn oren laten horen (wat uit zijn mond komt) men toch zijn plicht (met betrekking tot het vervullen van de mitsva van lezen van het sjema) gedaan heeft.

ולרבנן

Maar wat de Rabbijnen betreft

נמי הא כתיב והיו

(zij moeten) toch ook (van mening zijn) dat aangezien er geschreven staat: “en deze woorden zullen zijn”, והיו (dat dit betekent dat deze woorden zoals ze zijn neergeschreven in het Hebreeuws ook als zodanig in het Hebreeuws dienen te worden uitgesproken)!

ההוא מבעי להו

Maar het antwoord (van de Rabbijnen) hierop zou zijn

שלא יקרא למפרע

(dat de betekenis van “en deze woorden zullen zijn”, והיו is) dat men (de secties van het sjema) niet in een andere volgorde mag reciteren.

ורבי

En Rebbi (die uit dit vers iets anders leert namelijk: dat men het sjema in het Hebreeuws moet zeggen)


[1] Bijvoorbeeld een sofeer (ספר) – een schrijver van torateksten of mezoezot – die zijn opgeschreven teksten aan het controleren is.

[2] Het sjema dat men ’s avonds en ’s ochtends moet lezen bestaat uit drie secties van de Tora (ook wel perakiem genoemd) namelijk de eerste sectie – het sjema zelf – uit Devariem, Deuteronomium 6:4-9, de tweede sectie uit Devariem 11:13-21 en de derde sectie uit Bemidbar, Numeri 15:37-41. De reden van de afwijkende volgorde van de verschillende secties in het totale sjema gebed worden verderop besproken.

[3] והגיע זמן המקרא. זמן ק”ש en was de tijd aangebroken van het reciteren etc.: was de tijd van het sjema zeggen aangebroken. (Rasji)

[4] Kavana is intentie, concentratie.

[5] ΄בפרקים. בין ההפסקות ולקמן מפרש להו במתניתין בין פרשה ראשונה לשניה בין שניה לשמע כו tussen de secties etc.: tussen de citaten (van de secties) en verderop in de Misjna wordt geleerd: tussen de eerste sectie en de tweede sectie etc. (Rasji)

[6] Eerbied of respect bijvoorbeeld voor een ouder persoon, een leraar of vader of oom.

[7] שואל מפני הכבוד. שואל בשלום אדם נכבד שראוי להקדים לו שלום mag men wegens eerbied iemand groeten etc.: begroet men een respectabel iemand eerst, want het is vanzelfsprekend hem als eerste naar zijn welstand te vragen. (Rasji)

[8] ומשיב. שלום אם הקדימו לו ובגמרא פריך כיון דשואל פשיטא דמשיב en men groet terug etc.: men groet hem terug, indien de ander hem allereerst groette. En in de Gemara wordt uitgelegd dat wanneer iemand een ander groet, de ander eenvoudig terug moet groeten. (Rasji)

[9] ובאמצע. באמצע הברכה או הפרשה is men in het midden etc.: in het midden van een beracha of een sectie. (Rasji)

[10] Indien men iemands groet niet zou beantwoorden, zou dit wel eens nadelige consequenties voor de man die het sjema aan het reciteren is, kunnen hebben. Te denken valt aan iemands werkgever of zijn meerdere of een aanzienlijk en machtig persoon waardoor men zelfs voor zijn leven kan vrezen als men deze persoon niet met respect behandelt.

[11] מפני היראה. אדם שהוא ירא מפניו שלא יהרגהו אבל מפני הכבוד לא dan mag men uit vrees iemand groeten etc.: iemand die een ander vreest, opdat deze hem niet doodt (indien hij deze persoon niet groet), maar als hij alleen respect voor iemand koestert en geen vrees, mag hij niet iemand (groeten). (Rasji)

[12] Volgens Rabbi Meïr is er geen verschil tussen iemand als eerste groeten of teruggroeten. Waar men niet mag groeten, mag men ook niet teruggroeten.

[13] Rabbi Jehoeda echter is van mening dat er wel een verschil bestaat tussen iemand groeten en iemand teruggroeten tijdens het lezen van het sjema. Het teruggroeten van een geëerde persoon, ook al is men midden in een sectie van het sjema, is volgens hem wel geoorloofd.

[14] בין ויאמר לאמת ויציב לא יפסיק. בגמרא (ד’ יד) מפרש טעמייהו tussen “toen sprak” en “waar en vaststaand” etc.:  in de Gemara wordt uitgelegd (op daf 14a) wat de reden is. (Rasji)

[15] Met het uitspreken van de eerste zin van het sjema (Devariem 6:4) erkent men de eenheid van Gods naam en erkent men zijn koningschap over de kosmos. Het is dus logisch dat men eerst erkent dat God de Schepper is en daarna dus de consequentie hiervan aanvaardt. Dit betekent dus het aanvaarden van de ge- en verboden, die in de tweede sectie of perek beschreven zijn.

[16] Namelijk, dat men zijn kinderen dag en nacht moet onderrichten en zich ook dag en nacht moet bezig houden met Tora leren. Zoals ook wordt gezegd in 1:8 van het boek Jehosjoea (Jozua):

“dit boek der Tora zal niet van je mond wijken en je zult erin schouwen dag en nacht”.

[17] והיה אם שמוע נוהג בין ביום בין בלילה. דמשתעי בתלמוד תורה דכתיב (דברים יא) ולמדתם אותם את בניכם

omdat de sectie “en het zal zijn indien je zult luisteren” betrekking heeft op zowel de dag als op de avond etc.:  en hieruit leer ik dat men zich met het leren van de Tora moet bezig houden, omdat er geschreven is: (Devariem 11:15 ) “en je zult deze woorden aan je kinderen onderrichten”. (Rasji)

[18] ויאמר אינו נוהג אלא ביום. דמשתעי בציצית שאינה נוהגת אלא ביום דכתיב וראיתם אותו פרט לכסות לילה (en de sectie) “toen sprak” heeft alleen maar betrekking op de dag etc.: want ik leer hieruit dat de (sectie over) de tsietsiet alleen maar betrekking op overdag heeft, want er is geschreven: “en je zult deze zien” (Bemidbar 15:39). Dus het dragen van tsietsiet is niet opgedragen voor wat betreft nachtkleding (pyjama e.d. zie Sjabbat 27b). (Rasji)

[19] גמ’ ש”מ מצות צריכות כוונה. שיהא מתכוין לשם מצות ותקשה לרבה דאמר במסכת ראש השנה (דף כח.) התוקע לשיר יצא Gemara: leer hieruit dat voor het verrichten van mitsvot men hierop de aandacht moet richten etc.:   men dient dus bij het verrichten van een mitsva hierop geconcentreerd te zijn. Dit (laatste, namelijk het geconcentreerd zijn bij het verrichten van een mitsva) is (echter) een probleem voor Raba, want hij zegt in Rosj Hasjana 28a: iemand die op een sjofar blaast met het doel om muziek te spelen vervult desondanks (zonder dat degene die blaast op het sjofar blazen geconcentreerd was ten behoeve van Rosj Hasjana, waarop men verplicht honderd sjofartonen dient te blazen of te horen) zijn plicht, is jotsé. (Rasji)

[20] Letterlijk: met het hart erbij is.

[21] כוון לקרות. אבל לצאת ידי מצוה לא בעינן שיהא מתכוין אלא לקרות בתורה בעלמא men moet de intentie hebben (het sjema) te reciteren (hardop te zeggen) etc.: dus hier is niet zozeer de bedoeling dat men geconcentreerd dient te zijn op het verrichten van de mitsva het sjema te lezen, maar men dient louter geconcentreerd te zijn op het reciteren van het sjema. (Rasji)

[22] הא קא קרי. הא בקורא קא עסיק תנא ואתי דקתני היה קורא בתורה maar in de Misjna wordt juist gesproken over (het) lezen (van het sjema) etc.: met het lezen hier bedoelt de Tana (de leraar van de Misjna) te zeggen “zonder intentie lezen” en de Tana komt ons dus vertellen dat het gaat om iemand die de tekst van het sjema (beroepsmatig) leest (zoals het geval van de sofeer, de schrijver die de geschreven tekst door bijvoorbeeld hardop te lezen controleert of hij geen fouten heeft opgeschreven). (In het geval dat nu deze sofeer de intentie heeft om deze tekst van het sjema te reciteren, heeft hij zijn plicht vervuld, anders niet). (Rasji)

[23] בקורא להגיה. את הספר אם יש בו טעות דאפילו לקריאה נמי לא מתכוין door hardop te lezen etc.: van het boek (dat de sofeer, de wetschrijver schreef) of hierin fouten staan; en zelfs met het hardop lezen hiervan heeft deze schrijver nog steeds geen intentie (om het sjema) te lezen (en is hij dus niet jotsé, heeft hij zijn plicht nog niet vervuld).

[24] In het Hebreeuws.

[25] ככתבה. בלשון הקדש zoals het geschreven is etc.: dit wil zeggen, in de heilige taal (Hebreeuws). (Rasji)

[26] Rebbi of Rabbi Jehoeda Hanasi, de hoofdredacteur van de Misjna.

[27] Waarin men de tekst van het sjema begrijpt.

[28] Devariem 6:6.

[29] Hoor, in de zin van begrijpen.

[30] Devariem 6:4.

[31] Dit wil zeggen: Rebbi interpreteert het sjema zodanig, dat je letterlijk het je oren moet laten horen wat je in het Hebreeuws zegt. Met andere woorden: je moet het sjema hardop reciteren.


[i] Volgens Maimonides of Rambam (Rabbi Mosjee Ben Maimon), die zijn wetscodex schreef in het boek Misjne Tora en wel betreffende het reciteren van het sjema in Hilchot Kerieat Sjema (de wetten omtrent het lezen van het sjema) hoofdstuk (perek) 2, paragraaf (siman) 1, heeft men zijn plicht vervuld indien men de eerste sectie van het sjema met kavana (intentie) gelezen heeft. Indien men de tweede en derde sectie zonder kavana gelezen heeft, heeft men toch zijn plicht vervuld. In Orach Chajiem OC 60:5 van de Sjoelchan Aroech is alleen absolute concentratie vereist bij het op zich nemen van het hemelse juk, dus de eerste zin van het sjema “hoor Jisraël, de Eeuwige onze God, de Eeuwige is één”. (Devariem 6:4). Met concentratie bij het sjema wordt bedoeld dat het is alsof men het sjema voor het eerst reciteert. Men leest het dus met eerbied en met een gevoel van ontzag voor God.

[ii] Volgens de Rambam (Hilchot Kerieat Sjema hoofdstuk 2 paragraaf 15) geldt dat indien men tussen de secties van het sjema is aanbeland met reciteren dat men personen aan wie men eerbied verschuldigd is, bijvoorbeeld zijn vader, oudere broer of leraar of Rabbijn, mag groeten. Tevens mag men een ieder teruggroeten.

[iii] Het eind van de derde sectie van het sjema en het emet vejatsiev “waar en vaststaand” geldt niet als een interval en dus als midden in een sectie. Er is dus geen sprake van een cesuur hier maar van een continuüm gebaseerd op het vers in Jirmejahoe 10: 10 waarin Jirmejahoe proclameert dat God, jullie God waar is en dus hier de basis wordt gevonden van het eerder gestelde continuüm.

[iv] Zie Rambam Hilchot Tsietsiet – de wettelijke bepalingen omtrent het dragen van schouwdraden – hoofdstuk 7 paragraaf 3: in de avond en nacht is men niet verplicht tsietsiet – schouwdraden – te dragen aan de vier hoeken van een kledingstuk, wat wordt afgeleid uit Bemidbar 15:29 “en je zult ze (de tsietsiet) zien”. Een blinde man moet tsietsiet dragen ofschoon hij zelf deze niet kan zien, anderen echter wel. Volgens de Chatam Sofeer en Rabbi Akiva Eiger (zie OC 18) is men niet verplicht overdag gedurende een zonsverduistering tsietsiet te dragen.

[v]  Afhankelijk van de mate waarin men verplicht is  de verschillende secties van het sjema te lezen (zie hiervoor de verschillende  meningen van de geleerden in Hilchot Kerieat Sjema hoofdstuk 2, paragraaf 2) moet men het sjema met kavana (intentie, concentratie) lezen. In OC 60: 4 en 598: 8 wordt door de Sjoelchan Aroech duidelijk het standpunt weergegeven over de noodzakelijkheid van het hebben van intentie bij het zeggen van het gehele sjema, waarbij zowel Rabbi Jitschak Alfasi als Rabbi Asjer dit fervent ondersteunen. In hoofdstuk 2 paragraaf 10 van de Hilchot Kerieat Sjema van Rambam wordt feitelijk aangegeven dat men het sjema alleen maar met intentie kan lezen indien men de Hebreeuwse tekst begrijpt en dit geldt ook voor het sjemonee esree en de dankzegging na de maaltijd. Ook de Sjoelchan Aroech ondersteunt deze positie in OC 62:2. Toch geniet het de voorkeur om de bovengenoemde gebeden in het Hebreeuws te zeggen omdat sommige woorden moeilijk te vertalen zijn.

[vi] Zie hiervoor in Maimonides in hoofdstuk 2 paragraaf 10 van de Hilchot (voorschriften)  betreffende het kerieat (reciteren van het) sjema waarin staat dat de mens het sjema mag reciteren in iedere taal die hij begrijpt: hij moet het sjema net zo duidelijk uitspreken in die taal alsof hij dat in het Hebreeuws doet. De Sjoelchan Aroech (zie Orach Chajiem OC 62:2) is het met Rambam eens.

Volgens de Misjna Beroera (62:3) is het echter beter het sjema, het dankgebed na de maaltijd, het sjemonee esree (dat men stil zegt voordat de voorganger herhaalt) en deקדוש  kidoesj over de wijn op Sjabbat in het Hebreeuws uit te spreken, doch de Misjna Beroera verbiedt niet dit in de taal te doen die men begrijpt.

Het is echter zeer moeilijk een juiste vertaling voor alle Hebreeuwse woorden in een vreemde taal om te zetten – bijvoorbeeld לטוטפות en ושננתם zijn moeilijk te vertalen begripswoorden –  vandaar dat het beter is dit toch in het Hebreeuws te doen.

Volgens haBach is het echter wel noodzakelijk de bovengenoemde gebeden inclusief het halleel in het Hebreeuws uit te spreken.

De reden dat sommige Acharoniem, אחרונים letterlijk: laatsten (dit zijn halachische autoriteiten die na de zogenaamde רשונים  Risjoniem letterlijk: de eersten kwamen. De Acharoniem zijn de leidende joodse autoriteiten op halachisch gebied vanaf de 16e eeuw tot heden, terwijl de Risjoniem de leidende poskim פוסקים halachisten waren vanaf de 11e tot de 15e eeuw) liever niet willen dat de bovengenoemde gebeden in de landstaal worden uitgesproken is dat sommige woorden niet simpel te vertalen zijn. Bijvoorbeeld het woord ושננתם uit het sjema kan meerdere betekenissen hebben namelijk “en jullie moeten het onderrichten aan” en “en jullie moeten hen het duidelijk of inzichtelijk maken”.